Od połowy stycznia 1840 roku sparły się lody średniej Wisły, naniesione w łoże Leniwki około rybackiej wioski Neufahr w miejscu, gdzie mierzeja jest najwęższa; równocześnie utworzył się zator z kry na początku Szkarpawy i Nogatu. Wisła nie mając w ten sposób kędy lać wód swoich, wezbrała w brzegach i zagrażała zniszczeniem całej okolicy, wziąwszy całą potęgę swych wód na Leniwkę. Aż 1 lutego 1840 roku w nocy wyrżnęła się nowym korytem wprost ku morzu około wioski Neufahr, przerwawszy zaspy ruchomego piasku mierzei [...] To nowe koryto Wisły nie ma dotąd nazwiska: a że się nim Wisła tak poczciwie i raźno ku morzu przebrała, nazwijmy ją tutaj „Śmiałą Wisłą” [...]
Podróżując po tej okolicy — pisze dalej Pol — odszukałem rybaka, który pierwszy tym nowym ujściem Wisły przepłynął na morze i w krótkim czasie podał wiadomość do Gdańska. [...]
A równocześnie — relacjonuje Polowi żuławski rybak — rozległ się straszny huk i szum w powietrzu, jak gdyby się cała ziemia trzęsła! Po kilku uderzeniach poczęła straszliwie bujać nasza łódka, a to tak bardzo, że na otwartym morzu w czasie najpiękniejszej burzy nie powstają większe fale i nie rzucają bardziej łódką! •[...]. Teraz rozwarła się morska topiel szumna, fale biły wysoko i rzucały łódką gwałtownie. Chcieliśmy obrócić — płynąć pod wodę, ale do tego nie było już siły. Więc puściliśmy się z prądem wody i fali, oczekując tego, że się lada chwila o zator rozbijem. Ale kra przerwała mierzeję w najwęższym jej pasie. Po kilkunastu minutach wyniosła nas gwałtowność powodzi na otwarte morze. I tu od razu uspokoiły się fale. Gwałtowny prąd daleko odniósł nas na stronę, a okrążywszy morzem na kilkadziesiąt węzłów marynarskich, przybiliśmy na mieliźnie do lądu mierzei od strony morza.
Skądinąd wiemy, że wody zniosły tej nocy siedem domów, ale szczęśliwym trafem losu nikt nie stracił życia. Szerokość kanału wynosiła 800 stóp i w następnym roku powiększyła się o dalszych 200 stóp.
Z biegiem lat utworzyły się u ujścia płycizny, rynny, aż wreszcie powstała długa kosa, która połączona z lądem stałym utworzyła przyujściowe jezioro. Gdy w roku 1867 rozbił się tutaj włoski szkuner „Messina”, jezioro i półwysep nazwano również Messina. W roku 1906 poczyniono już pierwsze naukowe spostrzeżenia o zatrzymujących się tutaj w przelocie wędrownych ptakach i w roku 1915 utworzono rezerwat ornitologiczny. Powierzchnia rezerwatu wynosi 198,7 ha. Znajdują się tutaj dwa jeziora: większe — „Ptasi Raj” i mniejsze — „Karaś”, całkowicie zarośnięte trzciną. Gnieździ się tutaj 35 gatunków ptaków, 70 zlatuje regularnie, a 43 przypadkowo. Są to przeważnie gatunki z grupy wodno-błotnistych.
W Górkach Wschodnich znajduje się Stacja Ornitologiczna PAN, która jako jedyna w Polsce zbiera i opracowuje dane o obrączkowanych ptakach. Pod jej adresem należy odsyłać wszystkie obrączki polskie i zagraniczne, znalezione na martwych ptakach.

Wędrując brzegiem morza lub podczas kąpieli, w nasłonecznionych wodach przybrzeżnych obserwuje się wodorosty, a na płaszczy sto-mulistym dnie Zatoki Puckiej łąki podwodne, tworzące najbardziej urozmaicone zespoły życia wód przybrzeżnych. Niektóre gatunki roślin, jak np. widlik (Furcelaria fastigiata), możemy rozpoznać na plaży, szczególnie w rejonie Zatoki Puckiej, gdzie roślinność morska w dużych ilościach wyrzucana jest przez fale.
Naturalnym łącznikiem roślinności morskiej z lądową są wody Zalewu Wiślanego i jezior przybrzeżnych. Zbierając na plaży muszelki rogowca i sercówki, warto zwrócić uwagę na podłoże piasz-czysto-muliste dna morskiego, stanowiące środowisko życia tych małżów w odróżnieniu od zwartych zespołów omułka, żyjącego na podłożu kamienistym.
W nadmorskich przystaniach i małych portach rybackich istnieje możność zapoznania się z poławianymi przez rybaków gatunkami ryb morskich, a nad Zalewem Wiślanym i w jeziorach przybrzeżnych również ryb słodkowodnych.
Z wybrzeżem dość ściśle związane są liczne gatunki ptactwa wodnego i brodzącego, jak np. mewy, rybitwy, perkozy, nurki, kormorany, kaczki, kuliki, łabędzie, siewki, biegusy, brodź-ce i inne. Na uwagę zasługuje rezerwat kormoranów i czapli siwej w pobliżu Kątów Rybackich na Mierzei Wiślanej, rezerwat jezioro Druzno oraz rezerwat Ptasi Raj przy ujściu Śmiałej Wisły. W Górkach Wschodnich, znajduje się stacja ornitologiczna PAN, jedna z nielicznych placówek tego typu w Europie.

Ptaki biegające po brzegu morskim (siewkowate)
a — piaskowiec (Crocethia alba), b — biegus (Calidris), c — siewka ( Cha-radrius), d — brodziec (Tringa), e — szlamnik (Limosa), f — ostrygojad (Haematopus ostralegus), g — siewnica (Sąuatarola sąuatarola), h — kulik (Numenius)
Plaża — towarzysząca prawie całej długości linii brzegowej stanowi środowisko o specyficznych warunkach, do których zdołała się przystosować tylko niewielka ilość roślin słonolubnych, jak np. piaskownica bałtycka, wydmuchrzyca piaskowa i inne rośliny odznaczające się wysoką odpornością na działalność wiatru.
W poprzecznym przekroju przez plażę i wydmy nadmorskie warto zwrócić uwagę na kilka stref flory stycznych:
— płaską plażę, czyli strąd, na której brak skupisk zwartej roślinności,
— wał wydm przednich „białych” z ubogą szatą roślinną (przeważnie sztucznie posadzona),
— pas wydm wewnętrznych „szarych” z roślinnością zielną i drzewiastą oraz z siedliskiem mikołajka nadmorskiego.
Na przykładzie wybrzeża wydmowego można prześledzić proces formowania się wydm przy udziale roślinności, od pionierskich zbiorowisk roślinności trawiastej — do borów sosnowych, towarzyszących Mierzei Wiślanej, Helskiej i Łebskiej. W rejonie Łeby w ewidentny sposób ukazują się skutki wędrówki wydm na obszarach pozbawionych większych skupisk szaty roślinnej. Ze zmianą szaty roślinnej i rozwojem świata organicznego zachodzą zmiany typologiczne gleb, następuje powolny i bardzo złożony proces tworzenia się nadmorskich gleb bielicowych. Są to najuboższe gleby o małej zawartości mineralnych składników odżywczych, nadające się przeważnie pod zalesienie.
Inny rodzaj roślinności występuje na wybrzeżu klifowym. W wyniku abrazyjnej działalności morza linia brzegowa przesuwa się w kierunku lądu i do nadbrzeża dochodzi roślinność zbiorowisk leśnych, które nie są rozwojowo związane z wybrzeżem. Dobre gleby kęp nadmorskich wytworzone na glinach morenowych zostały zajęte pod uprawę, a w rejonie Gdyni objęto je zabudową. Tylko niewielkie skupiska lasów grondowych zachowały się na Kępie Swarzewskiej koło Rozewia, na Kępie Redłowskiej i Wzniesieniu Elbląskim, stanowiące obecnie rezerwaty.
Oprócz buka, dębu, brzozy, grabu i sosny, dość charakterystyczny dla pasa nadmorskiego jest jarząb szwedzki. Na piaszczystych urwiskach licznie rozprzestrzeniają się gąszcze rokitnika kolczastego i żarnowca.
Niektóre krzewy nadmorskie
a — rokitnik kolczasty (Hippophae rhamnoides), b — żarnowiec miotlasty (Sarathamnus scoparius), c — woskownica europejska (Myrica gale)
leżą mady próchniczne występujące na namułach równiny deltowej Wisły.
Na terenie Żuław siedlisko lasów łęgowych zostało prawie całkowicie wyniszczone, a odwodnione obszary zajęto pod uprawę, lub wykorzystano jako łąki. Podobnie obszary pradolin o glebach bagiennych i torfowych zostały sztucznie odwodnione i zamienione na łąki oraz pastwiska.
Na szczególną uwagę zasługują Bielawskie Błota w przedłużeniu pradoliny Płutnicy, stanowiące rezerwat roślinności reliktów ej-północnej. Również na uwagę zasługują wydzielone obszary zieleni miejskiej, a przede wszystkim park Oliwski i alpinarium, doskonale nadające się do przeprowadzenia ćwiczeń w rozpoznawaniu gatunków roślin.
Równie ważne, obok zapoznania młodzieży z osobliwościami przyrody żywej i nieożywionej, typowymi dla pasa nadmorskiego, jest również wskazanie na głęboki sens ochrony przyrody, a szczególnie roślinności nadmorskiej umacniającej nabrzeża i wydmy.
Przeprowadzona charakterystyka i ocena wybranych elementów środowiska geograficznego nie wyczerpuje w pełni wszystkich możliwości wykorzystania problematyki geograficznej wybrzeża w programach wycieczek szkolnych, lecz ogranicza się do najistotniejszych zagadnień związanych z realizacją programu nauczania geografii.

Pobyt nad morzem pozwala na bezpośrednie zaznajomienie uczniów z treścią zagadnień fizyczno-geograficznych opracowanych na lekcjach geografii w szkole. Samo spojrzenie od strony lądu na rozległą przestrzeń wodną, jej urozmaicone obrzeżenie oraz kąpiel morska stanowią przeżycie emocjonalne, lecz nie dają jeszcze geograficznego obrazu morza.
Podczas wędrówki brzegiem Bałtyku lub rejsu statkiem po morzu możemy zwrócić uwagę na szereg zagadnień hydrologicznych typowych dla Bałtyku, jak zmienność fizycznych i chemicznych właściwości wód, wahania temperatury wód powierzchniowych i wgłębnych, na specyficzną dwuwarstwowość masy wodnej, strefę powierzchniową-izohalinową i głębinową warstwę słoną oraz na odrębne cechy stosunków wodnych występujące w subregionach hydrograficznych, jak: Głębia Gdańska, Zalew Wiślany, Zatoka Pucka i akweny przyujściowe Wisły.
Znaczne zróżnicowanie głębokości wywiera zasadniczy wpływ na układ stosunków hydrologicznych, np. w Zatoce Puckiej i Zalewie Wiślanym, które reprezentują akweny przejściowe, uzależnione od wzajemnych wpływów morskich i lądowych.
Dość istotnym zagadnieniem budzącym zrozumiałe zainteresowanie młodzieży jest problem oddziaływania wód Wisły narezim hydrologiczny Zatoki Gdańskiej. Na przykład prof. Kazimierz Łomniewski uważa, że wprowadzenie około 32 km3 wody rzecznej rocznie wpływa wyraźnie na stosunki termiczne, stopień zasolenia, przezroczystość i barwę wód w Zatoce; wody wiślane powodują znaczny spadek zasolenia notowany w rejonie Gdańska, Sopotu, a nawet na wysokości Helu. Zabarwienie wody z brunatnej i szarozielonej u ujścia Wisły przechodzi do barwy zielonkawej, żółtozielonej oraz niebieskawej, co łatwo można porównać z innymi rejonami morza, np. koło Rozewia i Łeby.
Obserwując przebieg wyrównanej linii brzegowej zwracamy uwagę na czynniki, które ją bezpośrednio lub pośrednio kształtowały, jak: wiatry, prądy i fale. Wyjaśniamy przy tym twórczą pracę morza przy formowaniu ławic podwodnych, plaż i mierzei.
Przyrodniczą atrakcją zachodniej części Wybrzeża Gdańskiego są jeziora przybrzeżne: Sarbsko (6,7 kim2 pow. i 2,8 m głębokości) i położone na pograniczu województwa koszalińskiego, jezioro Łebsko (75 km2 pow., 5,3 m głęb.), które zostały odcięte od morza pasem mierzei. Te piękne pod względem krajobrazowym tereny wchodzą w skład Słowińskiego Parku Narodowego, licznie odwiedzanego przez wycieczki szkolne.
Bliskie sąsiedztwo bazy erozyjnej i znaczne wysokości względem kęp i krawędzi wysoczyzn sprzyjają tworzeniu się form erozyjnych wykorzystanych przez cieki okresowe i stałe spływające bezpośrednio do morza. Są to np. potoki: Oruński, Jelitkowski, Brętowska Struga, Swelina, Kaczy Potok, Zagórska Struga, Potok Cisowianka, Gizdepka i inne. Wzdłuż tych potoków zachowało się szereg sztucznych stawów urozmaicających krajobraz krawędziowej strefy wysoczyzny np. w Dolinie Radości. W mniejszym stopniu urozmaicają krajobraz rzeki pr a dolin i nizin nadmorskich, jak: Łeba, Piaśnica, Płutnica, Reda, Wisła, Motława, Elbląg i inne. Podczas sztormu można zaobserwować występujące w ujściach tych rzek zjawisko „c o f k i”. Powstaje ono w wyniku spiętrzenia wód przy ich ujściu. W celu zabezpieczenia nisko położonych terenów przed zalewem, obwałowano rzeki tworząc sztuczne działy wód, co jest wyraźnie widoczne na Żuławach.
Martwa Wisła, Motława i Radunia na terenie Gdańska są właściwie kanałami o sztucznie regulowanym poziomie wód zbliżonym do poziomu morza. Arterie wodne Motławy i Wisły wykorzystano dla budowy portu rzecznomorskiego, a wody jednej z odnóg Raduni zostały skierowane przez Stare Miasto i włączone do poruszania Wielkiego Młyna, obecnie nieczynnego.
Szczególnie interesujący jest problem ujścia Wisły wraz ze skomplikowanym systemem odnóg i wielką liczbą kanałów oraz obwałowań. Przepłynięcie śródlądowym szlakiem Żeglugowym prowadzącym z Gdańska przez Motławę, Martwą Wisłę, Leniwkę i Szkarpawą do Zalewu Wiślanego pozwala naocznie zapoznać się z licznymi rozgałęzieniami w ujściowym odcinku Wisły, z wydmowym wałem Mierzei Wiślanej i monotonnym krajobrazem Żuław oraz z efektami działalności ludzkiej zmierzającej do utrzymania użytków rolnych w obrębie polderów delty. Odrębną atrakcję stanowią wodne urządzenia techniczne spotykane na trasie, jak: śluzy komorowe, promy, mosty: pontonowy i zwodzony oraz wyposażenie portów rybackich nad Zalewem Wiślanym.

Klimat Wybrzeża Gdańskiego, podobnie jak całego południowego wybrzeża Bałtyku, charakteryzuje duża zmienność stanów pogody, uzależniona od wielu czynników, a przede wszystkim od wzajemnego ścierania się mas powietrza atlantyckiego od zachodu i kontynentalnego od wschodu. Jednakże wysunięcie Wybrzeża Gdańskiego najbardziej na północ w stosunku do reszty kraju nie odgrywa decydującej roli w kształtowaniu się warunków klimatycznych.
Zasięg wpływu Bałtyku nie jest zbyt wielki i ogranicza się w zasadzie do pasa przybrzeżnego o szerokości 20—30 km. Obejmuje więc swoim oddziaływaniem plaże, mierzeje, obszary nizin nadmorskich, północną część Żuław i przyległe do morza wysoczyzny oraz nisko położone fragmenty dawnych platform abrazyjnych.
A oto kilka charakterystycznych cech związanych z lokalnymi warunkami klimatycznymi typowymi dla wybrzeża:
Jednym z ważniejszych elementów meteorologicznych występujących na Wybrzeżu jest wiatr, jego kierunek i prędkość oraz zasięg.
Często przemieszczające się niżowe układy baryczne niwelują np. specyficzne cechy mikroklimatu plaż i terenów przyległych, które wyraźnie się odznaczają w dni słoneczne. Wędrując brzegiem morza w pogodny dzień słoneczny można zwrócić uwagę uczniów na bryzę morską należącą do wiatrów lokalnych. Zjawisko występowania bryzy morskiej i lądowej stanowi problem do zastanowienia się młodzieży nad warunkami i przebiegiem zjawisk fizycznych towarzyszących powstawaniu tego typu wiatru, jego znaczeniu bioklimatycznemu dla plażowiczów oraz nad praktycznym wykorzystaniem bryzy w sporcie żeglarskim.
Wiatry na wybrzeżu osiągają najwyższe prędkości w Polsce (Gdynia — 35 m/s, Hel — 27 m/s) i w okresie wiosennym i jesiennym są przyczyną silnych sztormów niszczących umocnienia brzegowe i roślinność wydmową. Konkretne przejawy i skutki niszczącej działalności wiatru i wód morskich możemy obserwować w okolicach Łeby, jak i w innych rejonach wybrzeża, np. w rejonie Gdyni—Orłowa.
Podkreślić należy, że silne wiatry utrudniają pracę portów i stoczni, są niebezpieczne dla żeglugi i rybołówstwa morskiego, utrudniając realizację planowych zadań produkcyjnych niektórych działów gospodarki morskiej.
W zależności od kierunku wiatrów i napływu różnych mas powietrza oraz stopnia zachmurzenia — kształtują się stosunki termiczne.
Do korzystnych warunków klimatycznych wybrzeża należy zaliczyć niższe o 5% zachmurzenie w pasie nadmorskim w stosunku do Warszawy. Zachmurzenie wykazuje również ścisły związek z usłonecznieniem. Według badań przeprowadzonych w okresie międzywojennym potwierdzonych nowszymi badaniami Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej, ilość nasłonecznienia w miesiącach letnich w pasie wybrzeża należy do najwyższych w Polsce, jak i na kontynencie europejskim, z wyjątkiem obszarów położonych nad morzami: Czarnym i Śródziemnym.

W wyniku oddziaływania Bałtyku na stosunki termiczne lato na wybrzeżu jest znacznie chłodniejsze (np. średnia lipca w Łebie 16,5°, Helu 17,2°) w porównaniu z innymi rejonami Polski środkowej (18°—19°). Bliskie sąsiedztwo zbiornika wodnego wpływa wyraźnie na opóźnienie wiosny i przedłużenie słonecznej jesieni. Stanowi to dość istotne zagadnienie dla organizatorów wycieczek na wybrzeże. Przyjmując temperaturę średnią dobową powyżej 10° za najbardziej korzystną dla organizacji wycieczek szkolnych — okres taki na Wybrzeżu Gdańskim trwa około 180 dni, czyli prawie połowę roku (wskazuje to powyższa tabela).
Największe nasilenie szkolnego ruchu wycieczkowego koncentruje się na wybrzeżu w miesiącach: czerwcu i maju. Przedłużająca się słoneczna jesień umożliwia przesunięcie tego ruchu na wrzesień i początek października.
Do nie sprzyjających warunków klimatycznych utrudniających częstokroć pełną realizację programu wycieczkowego należą opaci y deszczu. Największe ich nasilenie przypada na miesiące letnie (VI—IX).
Najmniej korzystne warunki klimatyczne dla szkolnej turystyki biernej (wczasy letnie i obozy młodzieżowe) występują w pasie Żuław, nizin nadmorskich i pradolin. Obszary te cechuje duża wilgotność w związku z płytkim zaleganiem wód gruntowych, liczną siecią rowów odwadniających i kanałów oraz podmokłych obniżeń depresyjnych.
Intensywność parowania powoduje obniżenie temperatury powietrza, co sprzyja występowaniu zjawiska mgieł przyziemnych w porannej i wieczornej porze dnia. Również w obniżeniach śródwydmowych o płytkim poziomie zalegania wód gruntowych lub zabagnionych zaznacza się wzrost wilgotności gruntu i powietrza, a także obniżenie temperatury. Wąski pas borów sosnowych, ciągnący się wzdłuż Mierzei Wiślanej ma wyraźny charakter wiatrochronny, wytwarzający rodzaj lokalnego zacisza i wpływający zarazem hamująco na swobodny odpływ chłodnego powietrza z równiny deltowej Wisły.
Obszary o najbardziej korzystnych warunkach klimatycznych i zdrowotnych stanowią suche piaski wydmowe mierzei, tereny platformy akumulacyjnej oraz tereny położone n& krawędziach wysoczyzn porośniętych lasem.
Z wyjątkiem stosunkowo niekorzystnie rozłożonych opadów, przypadających w zwiększonych ilościach w sezonie wycieczkowym, rozkład analizowanych w zarysie elementów klimatycznych wskazuje wyraźnie na uprzywilejowanie strefy brzegowej w stosunku do innych rejonów kraju.

W miejscach gdzie do morza wchodzą pradoliny, np. pradolina kaszubska kolo Rewy i pradolina Płutnicy koło Pucka możemy pokazać młodzieży typ wybrzeży niskich, płaskich i bagnistych, pozbawionych plaży i wyraźnego przebiegu linii brzegowej.
W skład nadmorskiego krajobrazu naturalnego wchodzi również obszar delty Wisły, graniczący w północno-zachodniej części Żuław bezpośrednio z Zalewem Wiślanym.
Równina deltowa Wisły zbudowana z drobnoziarnistych piasków, namułów bagiennych i torfów stanowi przykład terenu powstałego w wyniku akumulacyjnej działalności wód rzecznych. Niektóre obniżenia położone są poniżej poziomu morza i stanowią d e p r e s j e dochodzące w rejonie Elbląga do —1,8 m poniżej poziomu morza.
Na przykładzie depresyjnych Żuław można przedstawić zachodzącą ewolucję w kształtowaniu się linii brzegowej. Jak wynika z mapy Bertrama delta Wisły na przełomie XIII i XIV w. miała inny zasięg. Akumulacja osadów rzecznych objęła najpierw południową część delty po Nowy Staw, a następnie część zachodnią. Na Zalewie Wiślanym sięgającym na zachodzie po Gdańsk, tworzyły się liczne mielizny i wyspy. Następnie ramię deltowe Szkarpawy wspólnie z Nogatem budowały wschodnią część delty. Ostatnim etapem działalności akumulacyjnej Nogatu było zmniejszenie południowej strefy zalewu, którego reliktem jest jezioro D r u z n o.
Obecnie Wisła osadza materiał akumulacyjny na dnie Zatoki Gdańskiej tworząc z utworami brzegowo-morskimi stożek napływowy.
Równinny krajobraz deltowy na skutek działalności człowieka uległ wielkim przeobrażeniom i wyraźnie różni się od otaczających go jednostek krajobrazowych, jako bezleśna kraina, maksymalnie wykorzystana dla celów rolniczych.
Rozległe depresje, zajmujące ponad 409 km2 powierzchni, zostały pocięte licznymi rowami i kanałami. Urodzajne p o 1 d e r y otoczone zostały nasypami i obwałowaniami chroniącymi przed zalewem wód rzecznych i przed falami sztormowymi Zalewu Wiślanego. Rola człowieka w kształtowaniu rzeźby Wybrzeża Gdańskiego przejawia się m. in. również w budowie różnych umocnień brzegowych zabezpieczających przed abrazją morza, utrwalaniu wydm nadmorskich, eksploatacji surowców skalnych, w wyniku których powstają żwirownie, torfowiska, piaskownie i glinianki.
Piękno krajobrazu Wybrzeża Gdańskiego możemy podziwiać zarówno na lądzie, jak i od strony morza podczas rejsów statkiem po Zatoce Gdańskiej lub Zalewie Wiślanym. Doskonała widoczność na wybrzeżu, przy przeciętnych warunkach atmosferycznych wynosi około 3 mile morskie (5,5 km). W pogodne dni słoneczne przy sprzyjających warunkach atmosferycznych, np. z punktu widokowego na Kamiennej Górze w Gdyni można obserwować odległą o ponad 20 km Kosę Helską wcinającą się w Zatokę Gdańską, a z Mierzei Wiślanej wyraźną panoramę Wzniesienia Elbląskiego.
Do obserwacji krajobrazu nadmorskiego wykorzystuje się specjalnie zbudowane wieże widokowe w Sopocie, latarnię morską w Rozewiu i inne obiekty.

Na podstawie coraz liczniejszych otworów wiertniczych związanych z intensywnymi poszukiwaniami surowców mineralnych stwierdzono, że minione okresy geologiczne w strefie brzegowej cechowały się dużą zmiennością warunków naturalnych. Zalegające osady piasków, iłów, margli i wapieni z licznymi skamielinami organizmów, przewarstwione pokładami gipsów, soli i anhydrytów wskazują, że tereny wybrzeża podlegały transgresji i regresji morskiej.
Do najstarszych utworów w strefie Wybrzeża Gdańskiego należą osady sylurskie w postaci wapnistych iłowców z wkładkami wapieni występujące w rejonie Łeby oraz permskie osady cech-sztyńskiej formacji solonośnej zawierające bogate złoża soli potasowych w rejonie Chłapowa i Władysławowa. Podczas badań geologicznych głębszego podłoża w okolicach Pucka i Jastrzębiej Góry natrafiono na liczne ślady występowania ropy naftowej i gazu ziemnego. Warto młodzieży zwrócić uwagę na możliwość eksploatacji odkrytych surowców. Wiercenia geologiczne prowadzone są również w akwenie Zatoki Puckiej.
Poza triasem i jurą wśród utworów mezozoicznych najczęściej występuje kreda. Powierzchnia stropowa kredy zalega niżej w podłożu Żuław Wiślanych aniżeli wysoczyzn. Na marglach kredowych stosunkowo cienką warstwą, około 13 m miąższości, zalegają utworv oligoceńskie w postaci drobnoziarnistych piasków glaukonitowych z okruchami bursztynu, konkrecji fosforytowych i pirytowych.
W przeciwieństwie do osadów kredowych i oligoceńskich, które tworzyły się w środowisku morskim, osady mioceńskie są utworami słodkowodnymi: jeziornymi, bagiennymi i rzecznymi. Występują one w postaci drobnoziarnistych i pylastych piasków kwarcowych,, brunatnych iłów piaszczystych z niewielkimi pokładami węgla brunatnego. Osady te możemy obserwować w licznych naturalnych odsłonięciach u podnóża klifów kęp nadmorskich. Na przykład w pobliżu Chłapowa w klifie Kępy Swarzewskiej w osadach mio-cenu zachowały się szczątki flory sprzed około 20 min łat, reprezentujące drzewa laurowe, mirty, fikusy, sekwoje i inne.
Trangresje morskie, jakie miały miejsce w erze mezozoicznej i w trzeciorzędzie, nie były fazami rozwojowymi współczesnego Bałtyku, który należy do najmłodszych mórz na kuli ziemskiej.
Celowe będzie omówienie z młodzieżą kilku ważniejszych wydarzeń z historii Bałtyku liczącego około 15—16 tys. lat, związanych z młodszymi dziejami geologicznymi wybrzeża.
W związku z eustatycznymi zmianami poziomu morza i epejrogenicznymi ruchami niektórych obszarów lądu w strefie Bałtyku, morze kilkakrotnie zmieniało swój kształt i wielkość oraz charakter wód.
Stadia rozwojowe Bałtyku wiążą się ściśle ze zlodowaceniem; plejstoceńskim, a pełny rozwój morza przypada na holocen. Na skutek cofania się lądolodu, który pokrywał Skandynawię, ogromne ilości wód z topniejących mas lodowych spływały w kierunku południowym i zachodnim, wypełniając terenowe obniżenia tektoniczne pogłębione przez egzaracyjną działalność lodowca. Wody te wpływały na zmianę konfiguracji tworzących się basenów, stanowiących rozwojowe etapy Bałtyku.
Pod koniec zlodowacenia krawędź lądolodu przesunęła się na półwysep Skanię w południowej Szwecji, a na jego południowym i wschodnim krańcu powstało rozległe jezioro, tzw. bałtyckie jezioro lodowe.
W miarę topnienia lądolodu podnosił się poziom wody przewyższający o 20—50 m ówczesny poziom oceanu. Nadmiar tych wód przelewał się od Morza Białego do Morza Północnego poprzez obszar dzisiejszych jezior szwedzkich: Wetter, Wener i Melan Około 7900 lat p.n.e. nastąpiło wyrównanie poziomu mórz i wtargnięcie chłodnych i słonych wód do Bałtyku wraz z fauną oceaniczną. Od przewodniego małża arktycznego („Yoldia arctica), dla tego okresu rozwojowego Bałtyku przyjęto nazwę morze yol-diowe. Linia brzegowa przebiegała wtedy około 10—20 km dalej na północ w stosunku do obecnej a rzeki zlewiska Bałtyku pogłębiały swoje doliny.
W wyniku ruchów izostatycznych w rejonie południowych wybrzeży Szwecji nastąpiło podniesienie się lądu. Spowodowało to przerwanie łączności Oceanu Atlantyckiego z morzem yoldiowym, które zasilane wodami topniejącego lodowca powoli zamieniło się w słodkowodne jezioro ancylusowe. Ta następna faza rozwoju Bałtyku przyjęła nazwę od żyjącego w nim ślimaka (An-cylus fluviatilis) charakterystycznego dla chłodnych wód jeziornych. Z ocieplaniem się klimatu następowało topnienie lodowca, co spowodowało podniesienie się zwierciadła wody jeziora ancyluso-wego o około 33 m w stosunku do poziomu wód oceanicznych.
Około 5500 lat p.n.e. wskutek coraz intensywniejszego topnienia lodowca, podnosił się poziom wód w oceanie i ponownie zaczął się obniżać ląd. Nastąpiło połączenie wód Bałtyku z Morzem Północnym poprzez cieśniny duńskie i powstało znów morze słone i cieplejsze, zasiedlone przez faunę słonowodną. Od znajdowanej licznie skamieliny ślimaka morskiego (Littorina litorea) Bałtyk nazwano morzem litorynowym. Eustatyczne podniesienie poziomu morza spowodowało wdarcie się wód w obniżenia całego południowego wybrzeża i w ujścia rzek, co sprzyjało wzmożonej akumulacji holoceńskich osadów aluwialnych i utworów biochemicznych.
Izostatyczne ruchy skorupy ziemskiej około 2000 tys. lat p.n.e. spowodowały wyniesienie, a zarazem spłycenie cieśnin duńskich, co w rezultacie osłabiło wpływ i wymianę wód atlantyckich. Liczne rzeki wpadające do Bałtyku zmieniały morze w zbiornik wód słonawych. Pojawiły się nowe gatunki fauny, jak: błotniarka (Lim-nea ovata baltica) i najbardziej charakterystyczny małż piaskołaz (Mya arenaria), od którego wywodzi się nazwa morze my a. Faza ta przechodzi stopniowo w stadium współczesne, które obok wymienionego piaskołaza reprezentuje rogowiec (Macoma baltica).

W stosunkowo niedługim okresie czasu Bałtyk przeszedł kilka faz wyróżniających się zmianami warunków hydrologicznych, klimatycznych i biologicznych. Historia jego nie jest skończona i zmiany odbywają się stale, jakkolwiek nie wszystkie są widoczne i dostrzegalne. Zmienia się dno Bałtyku, przemieszczeniom ulegają ławice, rewy i wały przybrzeżne, zmieniają się przede wszystkim jego wybrzeża.
Wybrzeże Gdańskie, podobnie jak całe polskie wybrzeże określa się jako ingresyjne, czyli rozwijające się kosztem lądu. Przyczyny przesuwania się linii brzegowej tkwią m. in. w braku poważniejszych ruchów dźwigających ląd, a przede wszystkim w małej odporności utworów czwartorzędowych na niszczącą działalność morza.
Plejstoceńskie i holoceńskie utwory czwartorzędowe i ich udział w budowie geologicznej Wybrzeża Gdańskiego są ważnym tematem do przeanalizowania z młodzieżą uczestniczącą w wycieczce.
Pod względem geologicznym utwory plejstoceńskie stanowią bardzo niejednolity kompleks osadów o różnej miąższości w postaci glin zwałowych, iłów, piasków i żwirów. Osady te są mało odporne na niszczenie przez morze (abrazj a). Obserwowane w odsłonięciach klifów naprzemianległe występowanie wymienionych osadów, świadczy o kilkakrotnych oscylacjach lądolodu. Kompleks form plejstoceńskiego wieku kształtował się bowiem w dość odmiennych warunkach od klimatu arktycznego z rzeźbą lodowcową poprzez subarktyczny z rzeźbą peryglacj a 1 n ą, do umiarkowanego z rzeźbą fluwialną (utwory rzeczno-lodow-cowe — pianki, żwiry — osadzone przez wody wypływające z topniejącego lodowca).
Podkreślić należy, że utwory czwartorzędowe stanowią ważną bazę surowcową dla budownictwa mieszkaniowego i drogowego. Żwiry i piaski są łatwo dostępne w licznych odkrywkach w pasie wybrzeża. Gliny i iły stanowią wartościowy surowiec dla przemysłu ceramicznego zlokalizowanego np. u podnóża Wzniesienia Elbląskiego nad Zalewem Wiślanym. Z utworów holoceńskich eksploatuje się kredę łąkową i torfy, które zalegają głównie w prado-linach i na Żuławach.
Na plażach i u podnóża wydm występują w niewielkich ilościach i dużym rozproszeniu tzw. minerały ciężkie, jak: cyrkon, tytan, magnetyt i inne, nie będące jednak przedmiotem eksploatacji.
Wąska piaszczysto-żwirowa plaża z głazami narzutowymi może być terenem ćwiczeń w rozpoznawaniu skał i ich struktury. Ciekawsze okazy skał i minerałów mogą stanowić eksponaty uzupełniające zbiory w szkolnych gabinetach geograficznych.